• Sanne Hermans

Suikeroom Maurits van Brazilië

Bijgewerkt: 9 mei 2019

Een van de redenen dat ik deze blog ben begonnen, is om discussie aan te wakkeren over ons cultureel erfgoed. Als wij namelijk kritisch kijken naar het verleden, wordt duidelijk dat er een donker oppervlak zit onder dat laagje goud waarmee wij onze zeventiende eeuw een lange tijd hebben gekleurd. Een beladen onderwerp uit deze periode dat tegenwoordig uitgebreid de aandacht krijgt, is het koloniale slavernijverleden. Hoe horen we daar in de 21ste eeuw mee om te gaan? Deze vraag is eerder gesteld en er zijn meerdere ideeën over. Zo hebben een aantal Nederlandse musea geïnitieerd om koloniale roofkunst terug te geven aan de landen van herkomst, mochten deze daar behoefte aan hebben natuurlijk. Verder bestaat er sinds een aantal jaar de (inmiddels befaamde) discussie of pleinen, straten en tunnels die zijn vernoemd naar figuren die aandeel hadden in de trans-Atlantische slavenhandel hun naam nog mogen dragen. Als voorbeeld noem ik hier de Witte de Withstraat (Rotterdam) en de Coentunnel (Amsterdam). De een vindt van wel, het was immers een andere tijd met daarbij horende normen en waarden, en de ander van niet: het is kwetsend en respectloos. Met betrekking tot naamsverandering is er tot op heden geen besluit gevallen, maar wat uit deze discussie duidelijk wordt, is dat het beeld van "onze nationale helden" in een relatief korte tijd is veranderd. Daarom heeft het Mauritshuis (Den Haag) een tentoonstelling ingericht over de omstreden Johan Maurits (zie middelste afbeelding), de stichter van het gebouw waar het museum huist: Bewogen beeld: Op zoek naar Johan Maurits.

Maurits de Braziliaan


Misschien kennen de meesten Johan Maurits van Nassau-Siegen (1604-1679) naar aanleiding van het maatschappelijk debat dat begin 2018 plaatsvond rondom zijn buste, die vervolgens vanwege de commotie werd verwijderd uit de hal van het Mauritshuis. Waar kwam deze ophef vandaan? Om deze vraag te beantwoorden, is het van belang om een korte schets te geven van Johan Maurits’ levensloop. De graaf werd op 17 juni 1604 geboren te Dillenburg (Duitsland) – net zoals zijn oudoom Willem van Oranje – als kind van graaf Jan VII van Nassau-Siegen en Margaretha van Holstein-Sonderburg. Hij was zijn vaders derde zoon en Jan VII had geen middelen meer om Johan Maurits naar de universiteit te sturen. Daarom nam de graaf op zestienjarige leeftijd deel in het leger van de Republiek, streed mee tegen de Spanjaarden – we zaten in de tweede helft van de Tachtigjarige Oorlog – en schopte het in 1626 tot kapitein. Tien jaar later vertrok hij in dienst van de West-Indische Compagnie als gouverneur-generaal naar Nederlands-Brazilië. Hij kwam hier op 23 januari 1637 aan in Recife en veroverde in vier jaar zeven van de veertien capitanias (kapiteinschappen, de Portugese koloniale besturen). Ook stichtte hij een nieuwe stad en vernoemde deze naar zichzelf: Mauritsstad.


Nederlands-Brazilië was een kolonie waar voornamelijk suikerriet werd geteeld. De werkkrachten voor deze suikerrietplantages werden uit West-Afrika gehaald. Johan Maurits zou goed hebben verdiend aan ‘het witte goud’, mogelijk gemaakt door slavenarbeid. Het is voorstelbaar dat hij met dit suikergeld zijn paleis heeft laten bouwen aan de Hofvijver te Den Haag: het Mauritshuis, door zijn Haagse tijdgenoten ook wel het Suikerpaleis genoemd. In de tentoonstelling over Johan Maurits ‘de Braziliaan’ is deze laatste benaming vrij letterlijk genomen…


Meer dan een veroveraar


Johan Maurits was niet alleen geïnteresseerd in suiker en woonpaleizen (ja, hij bezat er meerdere), maar de gouverneur had ook veel belangstelling voor zijn Zuid-Amerikaanse omgeving. Hij verzamelde onderzoekers en kunstenaars om zich heen die het nieuwe gebied dienden vast te leggen met pen en kwast. De Groningse schilder Albert Eeckhout was een van de projectdeelnemers. Hij maakte onder andere een schilderij van twee Braziliaanse schildpadden (zie bovenstaande afbeelding) dat ook in de tentoonstelling is te zien. Ook zijn er werken van Frans Post geëxposeerd. Deze schilder uit Haarlem legde zowel het Braziliaanse landschap vast als de inheemse bevolkingsgroepen. Rechtsboven is een detail van zijn volgende werk te zien: Braziliaans landschap met een huis in aanbouw, geschilderd tussen 1655 en 1660.


Hoewel Johan Maurits’ rol in ons nationale verleden op dit moment wordt betwist, zijn ze in Brazilië een stuk eensgezinder: Mauricio de Nassau was een held, niet om zijn militaire prestaties – iets wat hem juist een goede reputatie opgeleverde bij zijn Nederlandse tijdgenoten – maar dankzij zijn rol als (kunst)verzamelaar en vanwege de tolerante politiek die hij voerde ten aanzien van religie. Hij was een verlicht figuur voor de inheemse bevolking, geheel anders dan de Portugese kolonisten. Historicus Machiel Bosman schrijft in een online artikel over de gouverneur:


“Hij is voor de stad Recife zo’n beetje wat Erasmus is voor Rotterdam: een historische held die zijn naam aan alles leent. Er is een school naar hem genoemd, een brug, een universiteit. Zijn buste prijkt voor het gouverneurshuis. En afgelopen jaar is voor de vierde keer de Mauricio de Nassau-marathon gelopen.”


Het is bijzonder dat deze veroveraar/verzamelaar zoveel postume roem heeft verworven, aangezien Johan Maurits maar acht jaar in Brazilië is verbleven. Bij zijn terugkeer in 1644 in Nederland nam hij intrek in zijn Haagse paleis, dat hij inrichtte met zijn meegebrachte Braziliaanse verzameling.

Verder onderzoek


Aangezien er tot op heden weinig onderzoek is gedaan naar Johan Maurits’ gouverneurschap en zijn rol in de trans-Atlantische slavernijhandel is er door het Mauritshuis een onderzoek naar de graaf ingesteld. Het museum wil daarbij het publiek betrekken. Zo kunnen bezoekers van de tentoonstelling aangeven welke onderwerpen volgens hen meer aandacht verdienen:

  • Hoe kon Johan Maurits de bouw van het Mauritshuis betalen?

  • Hoe organiseerde de W.I.C. de slavenhandel in Angola?

  • Hoe functioneerde Johan Maurits in Brazilië als bestuurder?

  • Wat investeerden particulieren in de suikerindustrie in Brazilië?

  • Wat verdiende Johan Maurits zelf aan de handel in mensen?

  • Waarom werd het bestuur van de kolonie van corruptie beschuldigd, maar Johan Maurits niet?

Deze vragen laten zien dat er nog veel te leren is over Johan Maurits, en dat zijn controversiële beeld nog de nodige nuances mist. Naar verwachting worden in 2022 de eindresultaten van het onderzoek naar de gouverneur gepresenteerd in de vorm van een aantal wetenschappelijke artikelen. Ook is het museum van plan een symposium te organiseren om de uitkomsten met een breder publiek te delen.


De tentoonstelling Bewogen beeld: Op zoek naar Johan Maurits is tot 7 juli te zien in het Mauritshuis te Den Haag. Er is ook een uitgebreide randprogrammering, bestaande uit onder meer rondleidingen, workshops en talkshows.

Meer weten?

  • Bezoek de vaste tentoonstelling van het Tropenmuseum: Heden van het slavernijverleden. Tip: zondag 12 april van 14:00 - 15:00 is er een interessante rondleiding in het Tropenmuseum. Tijdens deze rondleiding bekijk je hedendaagse en historische collectiestukken over slavernij en het verzet daartegen. Tip van Goeie Ouwe Koeien!

  • Voor degenen die zich willen verdiepen in het Nederlandse koloniale verleden, is het boek Roofstaat uit 2016 aan te raden. Hierin bespreekt auteur Ewald Vanvugt verschillende gruweldaden die door Nederlanders in het verleden zijn gepleegd.

  • Als je meer wil weten over roofkunst in Nederlandse musea en wat daarmee gebeurt of gaat gebeuren, is het interessant om de volgende podcast van de NPO te luisteren van 8 maart 2019. Hierin zijn roofkunstspecialist Evelien Campfens en Martine Gosselink, hoofd geschiedenis bij het Rijksmuseum, aan het woord.

  • Van 25 september 2020 tot en met 17 januari 2021 komt er in het Rijksmuseum een tentoonstelling over slavernij in de Nederlandse koloniale periode, van de zeventiende tot en met de negentiende eeuw.



© 2023 by Name of Site. Proudly created with Wix.com

UVA LOGO.png
  • Facebook
  • Instagram
  • Twitter