• Sanne Hermans

Johan de Witt en Engeland

Bijgewerkt: 9 mei 2019

Donderdag 14 maart werd op de Britse Ambassade de bloemlezing Johan de Witt en Engeland overhandigd aan Marens Engelhard, de directeur van het Nationaal Archief. De bundel is het product van een omvangrijk project dat een aantal jaren terug is gestart door het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis: de ontsluiting van de correspondentie van Johan de Witt, bestaande uit ongeveer 35.000 (!) brieven, geschreven en ontvangen in een periode van zo'n twintig jaar. Hiervan zijn er tot op heden 7.000 gedigitaliseerd en beschikbaar gemaakt voor het grote publiek. Ineke Huysman (foto links) en Roosje Peters, de samenstellers van Johan de Witt en Engeland, hebben ervoor gekozen om een aantal van deze brieven te bundelen. De door hun geselecteerde correspondentie heeft betrekking op de relaties tussen de Republiek en Engeland in de roerige tweede helft van de zeventiende eeuw. Jean-Marc van Tol, (strip)tekenaar en lid van het projectteam (foto links), heeft de bloemlezing van illustraties verzorgd (zie hieronder).



Wie was Johan de Witt?


Johan de Witt (1625-1672) was raadpensionaris gedurende het Eerste Stadhouderloze Tijdperk (1650-1672), een periode waarin de familie Van Oranje op de reservebank zat. Je kan zijn positie vergelijken met die van onze minister-president, minister van Binnenlandse Zaken en minister van Buitenlandse Zaken: een manusje van alles dus. Ondanks zijn glansrijke carrière kennen de meeste mensen De Witt voornamelijk van het Rampjaar (1672), waarin hij samen met zijn broer Cornelis is vermoord en gelyncht door een woedende menigte in Den Haag. Toch is het belangrijk dat de beste man niet alleen als zondebok wordt herinnerd, maar ook als machtig staatsman, goede strateeg en iemand die zich inspande voor familieleden en vrienden. De ontsluiting van zijn correspondentie draagt hier aan bij.


Engels-Nederlandse oorlogen


In de inleiding sprak ik over 'roerige tweede helft van de zeventiende eeuw'. Wat was er aan de hand? Nu, gedurende de zeventiende en achttiende eeuw vonden er vier oorlogen plaats tussen de Republiek en Engeland, ook wel - heel origineel - de Engels-Nederlandse oorlogen genoemd. De strijd was om de zee- en handelsroutes. Kort gezegd: de Republiek ontwikkelde zich gedurende de zeventiende eeuw tot een sterke handelsnatie, en de Engelsen voelden zich hierdoor bedreigd. De eerste van de reeks oorlogen vond plaats tussen 1652 en 1654, en eindigde met het tekenen van het Verdrag van Westminster. Deze vrede hield maar kort stand, want de handelsrivaliteit tussen de landen was nog altijd aanwezig. Daarom ga ik snel door naar de tweede Engelse oorlog. Deze duurde van 1665 tot en met 1667 en is beter bekend bij de meesten dankzij een belangrijk wapenfeit: de zogenoemde Tocht naar Chatham.


De Tocht naar Chatham is de boeken ingegaan als de historische overwinning van de Republiek op de Engelsen. Het doel van deze onderneming, overigens bedacht door Johan de Witt, was om de Engelse marinebasis bij Chatham uit te schakelen. Dit was geen gemakkelijke klus, want om daar te komen, moest de Nederlandse vloot een gevaarlijke tocht ondernemen. Chatham ligt namelijk aan de Medway, een lastig te bevaren rivier. Daarnaast hadden de Engelsen als extra voorzorgsmaatregel een zware ketting over het water gespannen. Toch wist ene kapitein Jan van Braekel de ketting door te varen. Hierna hadden de Nederlanders vrij spel en vernietigden een groot deel van de Engelse vloot. Ze spaarden het vlaggenschip de HMS Royal Charles, de trots van de Engelse vloot, vernoemd naar hun koning, en sleepten het in triomf mee terug naar de Republiek. De marinebasis zelf heeft de Nederlandse vloot nooit bereikt, maar dat maakte voor de uitkomst van deze oorlog niets uit. Zo werd vlak hierna de Vrede van Breda getekend, bekend van de "ruil" van Nieuw Amsterdam voor Suriname.


Brexit is van alle tijden


Johan de Witt en Engeland is afgelopen week goed opgepikt door de landelijke media. Zo besteedde Nieuwsuur er aandacht aan en vonden er interviews plaats met Ineke en Jean-Marc op respectievelijk radio NPO 1 en 2. Eén vraag staat in de gesprekken centraal: Waarom is De Witts correspondentie met Engeland waardevol voor onze tijd?


Met behulp van de bloemlezing wordt een vergelijking getrokken tussen de onstabiele relatie met het Engeland van toen en van nu, hintend naar de Brexit. Desalniettemin laat de correspondentie van de raadpensionaris zien dat hoewel er spanningen bestaan tussen beide landen, er toch op diplomatieke wijze met elkaar gesproken en onderhandeld kan worden. Engeland en de Republiek moesten namelijk ondanks de oorlogen tussendoor wel zaken met elkaar blijven doen. Peter Wilson, de Britse ambassadeur in Nederland, trekt de volgende conclusie uit de brieven. Hij schrijft in het voorwoord van Johan de Witt en Engeland:


"De geschriften in deze bloemlezing vertellen hoe onze voorouders nader tot elkaar trachtten te komen, en hoe ze elkaar dwarszaten en zelfs oorlogen uitvochten. De rode lijn die echter in de zwartste episodes te ontdekken valt, is die van toenadering, van de wil om tot elkaar te komen, elkaar te begrijpen en te respecteren. De teksten laten zien dat onze landen, die alleen door de zee gescheiden worden, elkaar nodig hebben om verder te kunnen."


Een mooie boodschap lijkt me!


Tot slot


Wat ik zelf waardeer aan de bundel, is dat de brieven van De Witt op drie manieren te bestuderen zijn, namelijk in hun originele vorm (handschrift), in transcriptie (letterlijke overname van de tekst) en in modern Nederlands. Het proces - van bron naar vertaling - is op deze manier duidelijk te volgen. Verder gaat aan elke brief een stukje historische context vooraf. Zo is de lezer gewapend met de juiste kennis om de inhouden van de brieven te begrijpen. Tot slot bieden afbeeldingen en de tekeningen van Jean-Marc de mogelijkheid om de corresponderende personen en de gebeurtenissen waarover zij schrijven te visualiseren. Door dit alles is Johan de Witt en Engeland een laagdrempelige manier om kennis te maken met de zeventiende-eeuwse diplomatie en met de brief als medium om deze diplomatie te bewerkstelligen.


Benieuwd naar Johan de Witt en Engeland? De bloemlezing is zowel bij de boekhandel te bestellen als op Bol.com.

Meer weten?

  • Wil je een beter beeld krijgen van Johan de Witt als persoon en als zeventiende-eeuws sleutelfiguur? De eerdergenoemde Jean-Marc van Tol heeft vorig jaar zijn debuutroman Musch uitgebracht, het eerste deel van zijn trilogie over het boeiende leven van de raadpensionaris. Het tweede deel wordt volgend jaar verwacht.

  • Heeft de Tocht naar Chatham je aandacht gegrepen? Bezoek dan Zaal 2.15 van het Rijksmuseum. Deze is gewijd aan de historische aanval.

  • Op de hoogte blijven van publicaties, lezingen en ontdekkingen rondom Johan de Witt en zijn leven? Volg dan de staatsman op Twitter.

0 keer bekeken

© 2023 by Name of Site. Proudly created with Wix.com

UVA LOGO.png
  • Facebook
  • Instagram
  • Twitter