© 2023 by Name of Site. Proudly created with Wix.com

UVA LOGO.png
  • Facebook
  • Instagram
  • Twitter
  • Sanne Hermans

Nog altijd in onze memoriam: Johan van Oldenbarnevelt

Bijgewerkt: 13 mei 2019


Op 13 mei 1619, volgende week maandag dus 400 jaar geleden, werd Johan van Oldenbarnevelt (1547-1619) ten onrechte geëxecuteerd. Hij was raadpensionaris (ook wel landsadvocaat genoemd) van de Staten van Holland ten tijden van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648), en de rechterhand van stadhouder-prins Maurits van Oranje (1567-1625), de zoon van Willem van Oranje. Dat Oldenbarnevelt zijn stempel heeft gedrukt op de Nederlandse geschiedenis, blijkt uit de enorme aandacht die de staatsman dit jaar (nog) krijgt of heeft gekregen. Zo zijn er een aantal boeken uitgebracht, worden er toneelstukken opgevoerd, is er een uitgebreide tentoonstelling geweest in het Haags Historisch Museum en heeft de SP (opnieuw) een zoektocht opgezet om stoffelijke resten van de landsadvocaat op te sporen, die mogelijk in de catacomben onder de Eerste Kamer liggen. Verder zijn er verschillende activiteiten gepland rondom dit lustrum in Oldenbarnevelts geboortestad Amersfoort. Een overzicht van de producties en activiteiten staat onderaan dit artikel, maar nu eerst een beetje historische context...


Oldenbarnevelt en Maurits: een dreamteam


De reden dat Oldenbarnevelt nog altijd in de spotlight staat, heeft niet alleen te maken met zijn omstreden dood – waarover later meer – maar vooral met zijn beleid. Hij wordt namelijk gezien als de grondlegger van de Nederlandse staat. De raadpensionaris voerde een handelspolitiek en een belangrijk initiatief van zijn kant was de oprichting van de V.O.C. in 1602. Volgens historicus Geert Janssen was Oldenbarnevelt zich bewust dat bedrijvigheid – en vooral de inkomsten die daarmee gepaard gingen – zeer waardevol was voor het voortbestaan van de Republiek. Janssen noemt hem daarom ‘de belangenhartiger van de kooplieden’. De andere grootheid uit deze tijd, prins Maurits, bemoeide zich minder met de economische ontwikkelingen en vooral met de oorlog tegen de Spanjaarden (1568-1648). In 1590 maakte hij in Europa naam als belangrijk strateeg dankzij een zeer gewiekste actie: het turfschip van Breda. Er gaat nu vast een belletje rinkelen…


Het turfschip van Breda, ook bekend als het Nederlandse Paard van Troje, was een list waarbij Maurits een aantal van zijn soldaten Breda – op dat moment in handen van vijandig Spanje – in smokkelde door ze te verstoppen onder een laag turf. Hij schakelde hiervoor de hulp in van een schipper die deze brandstof geregeld naar het kasteel van Breda vervoerde. Het plan slaagde: de soldaten kwamen bij aankomst in Breda onder het turf vandaan, overmeesterden de Spaanse schildwachten en openden de poort voor Maurits’ leger. Breda werd veroverd. Een uitgebreid verslag van deze legendarische actie is hier te lezen.


Van vriend naar vijand


Het lijkt in eerste instantie een superduo: Oldenbarnevelt organiseert de binnen- en buitenlandse politiek en stimuleert de (internationale) handel, terwijl Maurits zich ontfermt over leger en vloot. Er ontstaat echter frictie in de relatie wanneer de heren meningsverschillen krijgen over een veldtocht richting de Zuidelijke Nederlanden. Oldenbarnevelt drukt uiteindelijk zijn strategie door bij de Staten-Generaal en Maurits kan niets anders doen dan het plan van de raadpensionaris uit te voeren. Uiteindelijk weet hij op het nippertje de Spanjaarden te verslaan bij Nieuwpoort in 1600. Ondanks de overwinning is hij woedend op Oldenbarnevelt.


De spanningen tussen de twee nemen in de jaren die volgen alleen maar toe. Hun uiteenlopende ideeën over de beleidsvoering van de Republiek komen vooral tot uiting in en na 1609, het jaar waarin het Twaalfjarig Bestand wordt getekend: een wapenstilstand tussen de Republiek en Spanje. Waarom? Zoals ik heb uitgelegd, wilde Oldenbarnevelt van de Republiek een sterke handelsnatie maken, en een economie floreert het best in tijden van vrede. Er was dus baat bij vredespolitiek. Maurits daarentegen was als aanvoerder der strijdmachten eerder geïnteresseerd in oorlogvoering en machtsvergroting.


Het is inmiddels wel duidelijk: de plannen van beide heren staan loodrecht op elkaar... So what's next?


Arminianen en Gomaristen


Om te begrijpen wat er na 1609 gebeurt, maak ik een kleine uitstap naar de Universiteit Leiden, waar twee hoogleraren theologie – Arminius en Gomarus – het maar niet eens worden over het concept predestinatie. Zo is Gomarus ervan overtuigd dat God het leven van een mens al vastlegt voor de geboorte. De mens zelf heeft geen invloed op zijn levensloop en dus ook niet op zijn lotsbestemming, die kan bestaan uit een enkeltje hemel of hel. Arminius is het hier niet mee eens en gelooft dat elk individu het eigen handelen bepaalt, en daarmee dus ook zijn destinatie in handen heeft.


Hun discussie bleef niet binnen de universiteitsmuren en werd al snel op landelijk niveau gevoerd. Zo was Oldenbarnevelt een Arminiaan, een volger van Arminius, ook wel een rekkelijke of remonstrant genoemd. Maurits maakte van zijn politieke twist met de raadspensionaris een religieus conflict door voor de zijde van de Gomaristen (preciezen of contraremonstranten) te kiezen. In hun geval had de discussie voornamelijk te maken met het vraagstuk of de Staat zich met de Kerk mocht bemoeien. Oldenbarnevelt vond als remonstrant van wel: hij wilde dat de Staat toezag op religieuze tolerantie binnen de Kerk opdat de rekkelijken en preciezen in vrede met elkaar konden leven. We hebben hier dus te maken met een idealist!


Resoluties en Synodes


De raadpensionaris vreest dat Maurits een greep doet naar de macht en stelt daarom in 1617 een aantal regels op. Deze zorgen ervoor dat er meer militaire en juridische verantwoordelijkheid bij de stadsbesturen komt te liggen, en minder bij Maurits en andere contraremonstranten: een decentralisatie van de macht dus. Deze bepaling is de boeken ingegaan als de Scherpe Resolutie, een naam die nota bene door Maurits zelf is bedacht.


De stadhouder liet zich niet kisten, en op zijn aandringen werd in 1618/19 de Synode van Dordrecht gehouden - ook dit jaar lustrum! Tijdens deze kerkvergadering werd besloten dat de leer van Gomarus in de Republiek moest worden nageleefd. Dit eindoordeel stelde Maurits in de gelegenheid om alsnog een staatsgreep te doen: hij liet een aantal prominente Arminianen oppakken, onder wie Oldenbarnevelt en Hugo de Groot. De laatste werd gevangengezet in Slot Loevestein, waaruit hij vervolgens ontsnapte: het bekende verhaal van de boekenkist. Oldenbarnevelt had minder geluk. Hij werd schuldig bevonden van land- en hoogverraad tijdens een showproces op 12 mei 1619. Maurits hield zich stil... De volgende dag belandde de landsadvocaat op het schavot te midden van het Binnenhof, en werd voor een Haagse menigte onthoofd. De executie van Oldenbarnevelt is een van de donkerste bladzijden uit onze vaderlandse geschiedenis.


Een ware tragedie


De dood van Oldenbarnevelt maakte veel los bij zijn tijdgenoten. Een figuur die zijn gevoelens niet onder stoelen of banken wilde schuiven, was Joost van den Vondel (1587-1679) (zie afbeelding hieronder), volgens velen de grootste schrijver die Nederland ooit heeft gekend. Hij is de maker van talloze gedichten en zo’n twintig toneelstukken, waarvan Gijsbreght van Aemstel – dat hij schreef voor de opening van de Amsterdamse Schouwburg in 1638 – de bekendste is. In dit artikel staat echter een ander spel centraal, namelijk Palamedes oft Vermoorde onnooselheyd (zie afbeelding linksonder) dat Vondel schreef naar aanleiding van Oldenbarnevelts proces en daaropvolgende executie. Het toneelstuk verscheen zes jaar na de trieste gebeurtenis, namelijk in 1625, het jaar waarin prins Maurits overleed. Het was immers gevaarlijk om zo’n toneelstuk – in feite een aanklacht over de dood van Oldenbarnevelt – tijdens het bewind van de stadhouder te publiceren.


In Palamedes uitte Vondel op verhulde wijze kritiek op de toen net overleden Maurits en de partijdige rechters die verantwoordelijk waren voor de terechtstelling van Oldenbarnevelt. Het verhaal speelt zich af tijdens de Griekse-Trojaanse oorlog in het legerkamp van de Grieken en gaat over Palamedes, de politieke adviseur van de Griekse koning, en opperbevelhebber Agamemnon. Ulysses, een andere politieke adviseur, koestert een persoonlijke wrok tegen Palamedes en weet op listige wijze anderen ervan te overtuigen dat de raadsman schuldig is aan landverraad. Deze Ulysses fabriceert het nodige bewijsmateriaal en de partijdige rechters bevinden Palamedes schuldig. Hij wordt ter dood veroordeeld met goedkeuring van Agamemnon. Pas na de steniging ontdekt men dat de raadsheer in feite slachtoffer is van een doortrapt complot.


Voor de oplettende toeschouwer is het doorgestoken kaart: in het stuk vertolkt Agamemnon de rol van prins Maurits en Palamedes verpersoonlijkt de onschuldige raadpensionaris. Vondel heeft de eigentijdse episode in een klassiek drama verpakt. Slim, want hiermee stelde hij zich veilig tegen eventuele kritieken uit het Oranjekamp!




Steunpilaar


Vondel liet het niet bij enkel een toneelstuk, maar schreef in 1625 ook een hekeldicht over de 24 rechters die Oldenbarnevelt ter dood hadden veroordeeld. Zij zouden na de executie geld hebben geaccepteerd uit het verbeurd verklaarde bezit van de overleden landsadvocaat. Walgelijk! - aldus Vondel. Een derde publicatie van de dichter is meer lovend en heet Stokske van Joan van Oldenbarnevelt, Vader des Vaderlands (1657) (zie afbeelding rechtsboven), waarin de dichter zich richt tot de stok waarop Oldenbarnevelt leunde toen hij het schavot betrad. Hieronder zijn de eerste vier zinnen te lezen:


"Mijn wens behoede u onverrot,

O Stok en stut, die, geen verrader,

Maar 's vrijdoms stut en Hollands Vader

Gestut hebt, op dat wreed schavot."


Deze legendarische stok is tegenwoordig te bezichtigen in het Rijksmuseum, als ook Vondels gedicht en andere publicaties en prenten die zijn vervaardigd naar aanleiding van Oldenbarnevelts dood.

Meer weten?


Zoals ik in de inleiding aangaf, is er behoorlijk wat gepubliceerd, geregisseerd en georganiseerd rondom de 400ste sterfdag van Oldenbarnevelt. Hieronder een overzicht:


Boeken:

Toneelstukken:

  • 18 en 19 mei treedt theatergroep Aluin op in het Theater Bellevue, Amsterdam. Zij spelen De vaderlandse oorlog, de geschiedenis van Maurits en Oldenbarnevelt en de Tachtigjarige oorlog van 1600 (Slag bij Nieuwpoort) tot aan 1619 (de executie). Hier lees je meer over deze unieke theatermarathon en kan je kaarten bestellen. Er zijn ook optredens in Amersfoort en Utrecht. Klik hier voor data en tijden.

  • Ook in het Zeeheldentheater te Den Haag is een voorstelling bij te wonen: De Landsadvocaat. Het leven van Johan van Oldenbarnevelt (1547-1619), uitgevoerd door Historisch-Theater van Michel Meissen. Shows zijn te zien op 10 en 12 mei. Klik hier voor meer informatie.

  • Theater Branoul speelt Hoogverraad, een toneelstuk over de landsadvocaats laatste maanden in gevangenschap met enkel het gezelschap van zijn knecht Jan Francken. Theater Branoul is gevestigd in Den Haag. Tot 26 mei zijn er voorstellingen te zien. Klik hier voor data, tijden en tickets.

Tentoonstellingen:

  • Eerder dit jaar was er een uitgebreide tentoonstelling over Oldenbarnevelt in het Haags Historisch Museum. Deze is zojuist afgelopen, maar de nieuwsgierigen kunnen alsnog terecht bij de tentoonstelling Johan & Maurits: van vriend tot vijand in Museum Flehite in Amersfoort, te zien van 13 mei tot en met 31 december.

Overige activiteiten:

  • In Amersfoort is er dit jaar veel te doen. Zo is er een Stadsbijeenkomst gepland op 13 mei, worden er vanaf 18 mei kinderstadswandelingen georganiseerd en is er een Oldenbarneveltsteegdiner bij te wonen: een interactief theaterdiner dat plaatsvindt op 24, 25 en 26 mei. Meer informatie over deze en andere initiatieven, vind je hier.

Mocht ik iets vergeten zijn wat er volgens jou zeker tussen hoort, neem dan contact met mij op via de contactpagina of nog liever: plaats een reactie onder het artikel. Bij voorbaat dank!